Op een hekje in de zon
De nazomerzon schijnt verwachtingsvol over het kalme water van de dorpsgracht. De eerste herfstblaadjes drijven al op het roerloze wateroppervlak. Meestal gaat hij mee naar binnen met zijn vrouw naar hun vertrouwde supermarkt voor de wekelijkse boodschappen. Maar op de voor deze tijd van het jaar onverwacht zonnige dag besluit hij het er even van te nemen. Met de zon op zijn rug zit hij op het hekje van de fietsenstalling langs het water. Even zittend wat rondlummelen en de gemoedelijke dorpsdrukte op zich laten inwerken, terwijl zijn vrouw binnen haar inkopen doet.
“Kijkt u maar uit hoor. Voor je het weet rol je achterover het water in” zegt een onbekende dame die met een volle tas de supermarkt uitkomt en haar fiets van het slot haalt, die naast de zijne staat geparkeerd.
“Hoe dat zo?” vraagt hij verbaasd.
“Ach, die jongelui zitten hier ’s avonds bier te drinken en rollen wel eens achterover het water in”.
“Ah zo….Wel, gelukkig ben ik niet meer zo heel jong en heb ik geen bier op nu”.
Zo probeert hij met een grapje contact te maken met de vrouw. Hij is in een goed humeur en heeft wel zin in een praatje. Hij kijkt ervan op dat hij zo spontaan wordt aangesproken, hier in deze regio waar de mensen niet zo praterig zijn. Terwijl ze morrelt aan haar fietsslot kijkt ze hem even kort aan met een onderzoekende blik. “Bent u hier met vakantie?”
“Nee hoor. Ik woon hier in de buurt. Nu alweer een jaar of tien”
Met dat laatste geeft hij veel te snel extra informatie, zonder dat de vrouw daar naar vraagt. Hij moet nog leren om eerst even rustig af te wachten totdat die ander met een vervolgvraag komt. Niet zoals waar hij oorspronkelijk vandaan komt, waar de mensen al direct met hun eigen verhaal komen zonder dat daar naar gevraagd wordt. Daar schrikt men hier in zijn nieuwe woonomgeving in de alledaagse omgang wat voor terug, zo had hij na al die jaren wel geleerd. Maar de woorden die hij bezigt en zijn uitspraak verraden dat hij niet uit deze streek komt. Geen lokaal accent met het oprekken van de lange klinkers in korte zinnen. De Randstedelijke toon in zijn stem heeft zich vanzelf verraden aan de vrouw. Dat gaat mis met dit gesprekje, denkt hij. Even repareren nu.
“Maar na al die jaren voelt het nog steeds alsof ik hier op vakantie ben” probeert hij om het praatje op gang te houden “zeker met dit zonnetje in mijn rug”.
Ze lijkt wat te ontdooien vanuit haar argwaan.
“Tsja, al die toerist ’n tegenwoordig hier in ons dorp. Ik vind het maar niks”.
Nu moet ik oppassen, denkt hij. Goed opletten dat ik niks verkeerd zeg.
“Maar het dorp kan toch wel wat toeristen gebruiken? Toen mijn vrouw en ik hier zo’n tien jaar geleden voor het eerst kwamen was er veel leegstand in de Hoofdstraat. Een beetje een dooie boel”.
“Ja dat is het nu precies. Daar in de Hoofdstraat stek’n die lui zomaar over terwijl ik er doorheen fiets. Ze kijk’n niet eens goed uit en hebb’n het hoogste woord als je daar wat van zegt. Nee, voor mij hoeft het allemaal niet, die drukte met al die vreemde lui. Nou, goeiedag verder hoor.”
De vrouw laat hem een beetje verbouwereerd achter op zijn zonovergoten hekje, terwijl zij rap wegfietst. Als een voor hem onbekende dorpeling bood zij onverwacht een klein inkijkje in haar dagelijkse zorgen over het wel en wee in hun dorp. Voelde ze zich vertrouwd genoeg in het praatje met hem om eens lekker haar beklag te doen over het toenemend toerisme, of vond ze het nodig om hem als Randstedeling eens subtiel op zijn nummer te zetten? Sprak zij hem aan als toerist of nam ze hem in vertrouwen als nieuwe medeburger van het schilderachtige dorp? De spontane ontmoeting was te kort om het goed te doorgronden.
Hij staart wat voor zich uit over het spiegelende grachtwater terwijl hij wacht tot zijn vrouw klaar is in de supermarkt. De markante reactie van de wegfietsende dame hangt nog in zijn hoofd. Na zo’n tien jaren probeert hij de van nature afwachtende houding van de mensen in zijn nieuwe woonomgeving beter te doorgronden. Het eeuwenlang zwoegen in de zware kleigrond heeft hen door de generaties heen bescheiden gemaakt. Er valt niet veel te praten. Woorden leveren niets op. Er moet hard worden gewerkt voor het dagelijks brood op de plank. Op zijn eigen wijze heeft hij intussen geleerd hoe dat voelt. Het zwoegen en ploeteren in zijn eigen nieuwe tuin op de stugge zeeklei maakt ook hem bescheiden. Vol ongeduld wacht hij elk jaar weer op het oogsten van zijn eerste boontjes uit de voorjaarstuin. De eerste pluk maakt hem zo trots als een kind.
Zijn nieuwe woonplek met weidse vergezichten en kathedrale wolkenpartijen tegen een hoge hemel dwingt tot die bescheidenheid. Het hoort bij zijn nieuwe leven in het hoge noorden. Een zwaar zwoegende trekker op de dampend vochtige akker in de nazomer trekt zijn sporen en legt het land klaar voor de winter en het nieuwe voorjaar, terwijl de meeuwen rustig klapwiekend en zwijgend in troepen achter de grommende machine aan vliegen. Laag over het land op zoek naar nog een laatste hapje voordat de nacht zich meldt. Het maakt ze niet uit of ze achter de trekker op het land of achter een garnalenkotter op zee heen en weer zwieren. De lage avondzon verdringt de kille najaarslucht aan het windstille einde van de dag. Het vers geploegde land gloeit nog even op in het milde avondlicht, voordat de duisternis het wint. Hij is gewend geraakt aan de seizoensrituelen onder de hoge luchten en koestert het. Hij raakt als vanzelf verwant met het landschap.
Maar de korte ontmoeting met de onbekende vrouw zet hem op het verkeerde been. Zo vertrouwd als hij is geraakt met het landschap, na tien jaar weg te zijn uit de Randstad, weet hij nog steeds niet of hij zich ook zo verwant kan voelen met de mensen die hier al generaties lang wonen op de weerbarstige grond. Met twee volle boodschappentassen langs de bagagedrager fietsen ze samen met de wind in de rug langs de kronkelige, eeuwenoude dijk terug naar huis, iets buiten het dorp. Hij vertelt zijn vrouw over de ontmoeting met de dorpsdame en vraagt zich hardop af of zij hem zag als iemand van die “vreemde lui” of dat hij ongemerkt ook een onderdeel is geworden van dorpse vooroordelen.
“Ach weet je, het verschil tussen je geaccepteerd voelen en geaccepteerd worden hoeft helemaal niet zo groot te zijn als je denkt. Misschien is dat verschil er helemaal niet meer”.
Een spreeuwenzwerm scheert zacht zoevend over de akkers.
Terwijl hij heel even snelheid mindert om een buizerd na te kijken die klapwiekend wegvliegt met een verse prooi tussen de poten, wordt hij vriendelijk gegroet door een tegemoetkomende fietser.
Kerstverrassing
Op een dag, ergens tegen het einde van het jaar, nam hij een kranig besluit. Het moest er nu maar eens van komen. Bij de wekelijkse zondagochtend koffie deed hij een gewaagd voorstel aan zijn familie. “Zal ik dit jaar een kerstdiner voor jullie organiseren?” vroeg hij aan de verzamelde ouders, broers zussen en aanhang. “Zo, zo…” zei iemand voorzichtig. Het was nog voor de eerste borrel. “En wat ga je ons dan voorzetten?”
“Ik dacht aan een kerstkalkoen” antwoordde hij opgewekt, maar behoedzaam. Het bleef eerst nog even stil. “Kerstkalkoen? Zo’n groot ding op tafel net als in die rare Amerikaanse films? Doe niet zo gek, joh! We doen toch elk jaar gewoon rollade uit de braadpan?” doorbrak zijn zwager de beleefde stilte. Dat was bepaald geen aanmoediging. Er viel hem weinig enthousiasme ten deel. Maar hij had ook niet anders verwacht. Hij kende zijn eigen familie daar goed genoeg voor. Tradities op tafel bij hoogtijdagen waren voor hen iets waarvan je niet zomaar moest afwijken.
Eten was nooit een inspirerend thema geweest bij zijn opvoeding. Alle magen rond de tafel moesten dagelijks worden gevuld, bij voorkeur zonder opsmuk of fratsen. Gewoon en alledaags eten voor iedereen. Veel gekker moest je het niet maken. Zodoende was tot ver in zijn jeugd het AGV-menu, aardappelen-groente-vlees, het culinaire standaard repertoire. Een dagelijks herkenbare hap voor het hele gezin. Dat je een dagelijkse warme maaltijd ook wat meer kan variëren was nooit een inspirerend onderdeel van zijn opvoeding geweest. Zelf onderzoekend aan de slag gaan in de ouderlijke keuken was voor hem uitgesloten in een druk gezin met veel vrouwen.
Later, tijdens het kamperen met vrienden beperkte hij zich daarom tot nasi uit blik of boerenkool wonderstamppot van Maggi, met een gebakken ei of worst uit blik en veel bier erbij om alles effectief weg te spoelen Dat werkelijk smakelijk eten het niveau van alledaagse AGV kon ontstijgen ontdekte hij pas veel later.
Werk en vakantie brachten hem naar verre, exotische oorden. Tot zijn verrassing ontdekte hij daarbij zijn eigen culinaire vaardigheden achter het fornuis. Hij kreeg er plezier in om zelf met pot, pan en onalledaagse ingrediënten toch iets bijzonders op tafel te toveren. Toen hij daar later aan zijn familie over vertelde, leidde dat in zijn ouderlijk huis tot behoudende reacties.
“Zo, zo…” was op z’n best een compliment. Gemeende interesse of een aanmoediging voor zijn culinaire ontdekkingen was nog een brug te ver voor de hartstochtelijke liefhebbers van de gestampte pot. Maar intussen begreep hij dat het met zorg prepareren en samen nuttigen van een maaltijd een toonbeeld kan zijn van toewijding en aandacht. Koken werd voor hem een avontuur met variatie en afwisseling. Hij zag het ook als een broodnodige afwisseling van het vastomlijnde bestaan in zijn geboortedorp. Hij genoot van zijn nieuwe ontdekkingen in het culinaire domein en het zat hem niet lekker dat hij zijn familie daar nog geen deelgenoot van wist te maken.
Daar moest verandering in komen en met de kerstdagen op komst ging hij aan de slag. Hij toog naar de plaatselijke poelier om de aldaar bestelde kalkoen op te halen. De poelier maakte hem nog een complimentje. In zijn alledaagse handel bij hen in het dorp gebeurde het niet vaak dat er iemand een kalkoen bestelde voor de kerstdagen. Belangstellend vroeg de poelier welk recept hij ging toepassen.
“Dat zal zeker gaan smaken mijnheer” was zijn bemoedigende reactie toen hij hoorde waaraan de kalkoen onderworpen zou worden. Eenmaal in de keuken met het kookboek opengeklapt op het aanrecht bleek het recept eigenlijk wonderlijk eenvoudig. Een flinke kalkoen van enkele kilo’s, genoeg voor een man of tien. Een evenzo grote braadslee, goed passend voor in de oven. Het poffen en pellen van de kastanjes was geen alledaagse klus. Veel tijdrovend handwerk, maar het spoorde hem aan om voor zijn schuchtere familie extra zijn best te doen.
De verse salieblaadjes moesten bij de speciaalzaak in de grote stad worden opgedoken. De gedroogde pruimen een nachtlang weken in de zwarte thee en bij de lokale groenteboer vond hij nog oer-Hollandse goudrenet. Deze in dunne schijfjes geschild en tezamen met de overige bestanddelen maakte die de kruidige vulling helemaal compleet. De buik van het beest werd hiermee gevuld en vervolgens gewikkeld in vet slagersspek voor de gewenste sappigheid. Daarna lang, maar rustig braden. Regelmatig met braadvocht besprenkelen en af en toe voorzichtig keren van buik op rug.
Koesteren en liefhebben, veel zorg en aandacht. Wel drie tot vier uren lang. Om het plaatje van het beest op de serveerschotel compleet te maken, vouwde hij ook twee papieren sokjes. Die schoof hij over de poten vlak voor het opdienen. Zo deed hij alles om zijn familie te behagen. Eenmaal met z’n allen rond de kerstdis bleef het lang stil in het gezelschap van ouders, zussen en zwagers. Alle gasten werkten stilletjes de feestelijke maaltijd naar binnen, zonder bijzondere aandacht voor wat er op hun bord lag, zo leek het althans.
Er werden wat gepaste beleefdheden gemompeld. “Nou, nou….’t Is je wat” klonk het veelzeggend aan het einde van de maaltijd. Maar hij keek er niet van op en was ook niet teleurgesteld in de matige reactie van zijn gasten. Wat kon hij anders verwachten? Hij kende ze goed genoeg om te zien dat ze stilletjes en waarlijk genoten, ook al werd daar nauwelijks blijk van gegeven aan de gastheer. Hij trok het zich niet aan. Het samenzijn met zijn familie en de welgezindheid waarmee de maaltijd werd verorberd deden hem goed.
Zijn grootste compliment kwam het jaar daarop. Toen december weer in beeld kwam werd hem spontaan gevraagd of hij het kerstdiner weer wilde organiseren.
Treinverbinding
Het krap bemeten woonhuis aan de doorgaande dorpsweg was veel te klein voor de twee jonge gezinnen. Twee broers met hun vrouwen en kinderen moesten de eenvoudige bedrijfswoning delen, nog zonder modern sanitair en centrale verwarming. Het was eind jaren vijftig en het land was aan het opkrabbelen van de nationale trauma’s uit de jaren veertig en vijftig. Een razende wereldoorlog had diepe sporen getrokken met de sloop van het oude dorpscentrum. Bij de februari storm van 1953 sloeg het zeewater tot binnen in het nog deels kaalgeslagen centrum van het vissersdorp. Alle dorpelingen ondervonden in nog geen tien jaar tijd hoe kwetsbaar het dagelijkse bestaan kan zijn.
Het schoot niet op met een blijvende oplossing voor de naoorlogse woningnood, terwijl een geboortegolf snel zichtbaar werd. De brede welvaart kwam pas een jaar of tien later goed op gang. Daar namen ze in de jaren vijftig in het vissersdorp alvast een voorschot op door in de zomer kamers te verhuren aan badgasten. Zo noemden wij die toen. Van toeristen of vakantiegangers spraken wij nog niet. In de zomermaanden kwamen er gasten om te baden in zee. Meestal van niet al te ver weg. Per trein en bus achter Utrecht vandaan was al een hele afstand in een tijd waarin nog vrijwel niemand eigen vervoer tot zijn beschikking had.
Maar toen de ergste schrik van de verwoestende oorlogsjaren voorbij was, reden er al snel Opels en Volkswagens vanuit het Ruhrgebied richting Nederlandse stranden. Veel inwoners in het nog gehavende dorp zagen een kans voor een extraatje en boden tijdelijke huisvesting te huur aan in de zomermaanden. De raambiljetten met “Zimmer frei” doken steeds vaker op achter het glas tussen de vensterbankplanten. Het bleek al snel goede handel, waarmee menig eenvoudig weekinkomen prima kon worden aangevuld. In de toch al krappe woningen moest er plaats worden gemaakt voor de goed betalende badgasten. De gezinnen van de huiseigenaren trokken tijdelijk in een zomerhuisje. Zo werd dat in de volksmond genoemd. Dat bestond meestal uit een flinke bergschuur, achter op het erf, met soms daar bovenop een eenvoudige zolderruimte. Alles bij elkaar net groot genoeg om drie of vier kinderen te slapen te leggen, terwijl pa en moe in het kleine woonkamertje voor de nacht de meubels aan de kant schoven om aan een opklapbed ruimte te bieden.
De moeders die aan het einde van de week een leuke huur opstreken moesten er wel voor aanpoten. Het dagelijkse huishouden werd ontregeld door de extra woonruimte opeisende badgasten die voor de huursom ook een door de gastvrouw keurig verzorgd ontbijt konden verwachten. Maar voor de kinderen was het zonder meer gezellig, die zomerse weken in veel te krappe, tijdelijke slaapkamertjes. Stapelbedden op een rij tegen de muur en ’s avonds daar tussenin nog even extra ravotten. Kussengevechten en tentje bouwen met de lakens en dekens. Vader en moeder knepen een oogje toe en lieten de kinderen maar wat aan rommelen in die toch al zo drukke zomerweken.
Op wonderbaarlijke wijze wisten de beide broers met hun jonge gezinnen in het veel te kleine woonhuis ook te profiteren van de zomerverhuur aan Duitse badgasten. De voorkamer beneden en de slaapkamers op de bovenverdieping met piepklein keukentje op de overloop, werden in de zomermaanden gretig verhuurd. Het kleine achterkamertje en de daarnaast gelegen keuken op de begane grond bleven in gebruik bij een van de beide echtparen. Op het achtererf was nog een klein schuurtje met een kamertje en een eenvoudige kookvoorziening van alles bij elkaar nog geen vijftien vierkante meters groot. Groot genoeg voor het tweede echtpaar om te slapen en te eten. De neefjes en nichtjes, de vier kinderen van beide echtparen, sliepen op een bergzolder boven de ingang naar het naastgelegen bedrijfsterrein, als uitbouw van de hoofdwoning. lles zeer krap bemeten en weinig leefruimte of privacy, maar dat gaf niks. Het was alle dagen zomer. De kinderen waren veel buiten om te spelen op straat of op het grote erf van het timmerbedrijf. De broers waren nog zes dagen per week op een bouwplaats aan het werk en als de zon scheen werd er overdag veel tijd doorgebracht aan strand. Daar konden de kinderen eindeloos ravotten in de branding van het opkomend hoogwater.
Soms schrokken we even op uit ons spel als er een Duitse badgast in het zoutwater speeldomein voorbijschoof, zonder arm of met een afgezet onderbeen. Verloren op een bloederig slagveld, ergens in Europa. De vreemde, moeizaam strompelende oorlogsinvalide die zijn ontspanning zocht in de golven onderbrak ons argeloze spel met de branding. Dat zo’n arm of been niet door een gewoon verkeersongeluk was afgerukt begrepen wij onwillekeurig heel goed, zo jong als wij waren. Met de door de Wehrmacht gebouwde bunkers nog altijd dreigend boven op de kruin van de duinen, pal naast het dorp, behoefde dat geen verdere uitleg. De schaarse familieverhalen van thuis aan tafel over de oorlogsjaren hielpen niet om de catastrofe van zo’n wereldbrand in het juiste kader te zien. Je kon een vraag stellen die een stilte als antwoord liet vallen of je kreeg te horen dat je niet zulke brutale vragen moest stellen.
“Ze hebben misschien de oorlog verloren maar die rotlui dringen nog altijd voor bij de bakker” zo liet een oom met een glaasje op tijdens een verjaardag zich wel eens ontvallen. Daar moest je het als kind mee doen om de wereldbrand van amper vijftien jaren geleden in een goed perspectief te zien. De mismaakte man in de branding zocht zijn ontspanning in onze golven en het zand waarin wij speelden. Was zijn geschonden uiterlijk zijn eigen verdiende loon of was hij meelijwekkend? We waren te jong en onschuldig en vonden het vooral zielig. De enige term die een spelende kleuter paraat heeft bij het zien van zo’n mismaakt lichaam in zwembroek.
Het is begin september 1959 en er hangen slingers in het kleine zomerhuisje. Ik word drie jaar. Ik zit op moeders arm terwijl wij naar de Duitse badgasten toelopen. “Wo ist den der kleine Junge?” hadden zij even daarvoor aan moeder gevraagd. Eerder op de dag hadden ze aan de gezellige drukte in hun gastgezin gezien dat een van de kinderen jarig was. Dat moet ze op een idee hebben gebracht. In de winkelstraat, pal achter de Boulevard die in de oorlogsjaren volledig was gesloopt, hadden zich de eerste winkeliers alweer genesteld. Tussen de nog glimmende nieuwbouw vond het Duitse echtpaar daar ook een speelgoedwinkel.
Terwijl mijn moeder mij op haar sterke arm nog eens extra stevig tegen zich aandrukt wordt mij een enorme doos in geschenkverpakking toegestopt. De doos is te groot om zelf vast te houden en mijn moeder pakt het aan. “Hier, nimm es heraus. Fur dein Geburtstag” zegt de Duitse man terwijl hij wat aandringt, maar ik ben te verlegen om de papieren verpakking van de doos zelf weg te halen. Moeder doet dat voor mij in een paar bewegingen en zij haalt de doos tevoorschijn. Op het deksel zie ik een kleurentekening van een rijdende stoomtrein, op volle kracht onder een viaduct door razen. Als ze ook de deksel wegneemt van de doos, ligt daar een glimmend miniatuur treinstel, keurig gerangschikt op rails, wagonnetjes en locomotief.
Een echte opwindbare, blikken model trein, van Duits fabricaat. Zo’n groot cadeau paste doorgaans niet in het krappe gezinsbudget in die nog schaarse jaren. Een eenvoudig leesboekje of iets te snoepen was al heel wat voor een jarige kleuter. Net als alle andere kamerverhuurders gebruikte moeder een mondje Duits, overgehouden aan de bezettingsjaren. “Vielen dank” en nog wat beleefdheden. Dat was alles wat ze kon zeggen, een beetje overrompeld door zo’n enorme doos met een peperduur cadeau voor haar jongenskleuter.
“Nou, nou, zo’n groot cadeau voor zo’n kleine! Ze hebben zeker wat goed te maken”. Zo klinkt het later die dag, als de familie op bezoek komt bij de jarige en er vol bewondering wordt gekeken naar zo’n reusachtig cadeau. Pas veel later leerden wij begrijpen dat de verwoestingen tijdens de oorlog in de Duitse steden evengoed apocalyptisch waren geweest. Alles kapot. Honderdduizenden mannen dood of mismaakt. Miljoenen ontheemd, verweesd of getraumatiseerd. Tussen de puinhopen van een trotse industriële natie leek niets nog hoop te bieden op een betere toekomst. Toch, ergens in Zuid Duitsland temidden van al dat puin en wanhoop, zag een ijverige ondernemer een kans om speelgoed te fabriceren. Voor alle nieuwe kinderen in het zo gehavende continent.
Het eindeloos opwinden van een zichzelf bewegend treintje over een nooit eindigende lus op de kamervloer, het monotone gesnor van het motortje tot het uiteindelijk langzaam stilvalt en driejarige kinderhanden het weer moeten opwinden. Steeds weer. Het kleine mechanische wonder. Het geruststellende ritme van dit wonderlijke kinderspeelgoed houdt oorzaak en gevolg, schuld en verantwoording nog op grote afstand. Het zijn te grote begrippen voor een argeloos spelende kleuter.
We hebben je toestemming nodig om de vertalingen te laden
Om de inhoud van de website te vertalen gebruiken we een externe dienstverlener, die mogelijk gegevens over je activiteiten verzamelt. Lees het privacybeleid van de dienst en accepteer dit, om de vertalingen te bekijken.